🏙️ ขอนแก่นก้าวสู่ศูนย์กลางอีสานอย่างไร ย้อนรากฐานเมืองจากอดีตถึงปัจจุบัน

ขอนแก่น รากฐานศูนย์กลางอีสาน — ภาพปก

ขอนแก่นก้าวขึ้นเป็นศูนย์กลางสำคัญของอีสานจากรากฐานที่สะสมมาหลายยุค ทั้งการคมนาคม การวางแผนพัฒนาภูมิภาค มหาวิทยาลัย การแพทย์ และพลังของผู้ประกอบการในพื้นที่ เมื่อมองย้อนหลังจากเมืองริมบึงมาถึงเมืองเศรษฐกิจในวันนี้ จะเห็นว่าบทบาทของขอนแก่นเติบโตไปพร้อมกับเครือข่ายของผู้คนและจังหวัดโดยรอบ

ถนนมิตรภาพ สถานีรถไฟ มหาวิทยาลัยขอนแก่น โรงพยาบาลศรีนครินทร์ ศูนย์การค้า และสถานที่จัดงานประชุม ล้วนเป็นภาพคุ้นตาของคนขอนแก่น แต่แต่ละแห่งมีประวัติการก่อตัวต่างช่วงเวลา และค่อย ๆ เชื่อมกันจนทำให้เมืองมีบทบาทเกินกว่าการเป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัด

บทความนี้ต่อยอดจากคลิป “ขอนแก่น พลังศูนย์กลางอีสาน” โดยย้อนดูจุดเปลี่ยนในอดีต ก่อนเชื่อมเข้ากับข้อมูลและโครงการที่ตรวจสอบได้ ณ วันที่ 20 พฤศจิกายน 2569

แผนที่ 20 จังหวัดอีสาน เน้นจังหวัดขอนแก่นสีเหลือง พร้อมบทบาทการเดินทาง เศรษฐกิจ การศึกษา และการแพทย์
กราฟิกดัดแปลงจากคลิป ขอนแก่น พลังศูนย์กลางอีสาน เส้นเชื่อมแสดงความสัมพันธ์เชิงอธิบาย ไม่ใช่เส้นทางเดินรถ — ขอบเขต © OpenStreetMap contributors / geoBoundaries / ODbL

จากบ้านบึงบอน สู่เมืองที่ค่อย ๆ สร้างความเชื่อมโยง

ประวัติจังหวัดขอนแก่นระบุว่า ในปี พ.ศ. 2340 บ้านบึงบอนได้รับการยกขึ้นเป็นเมืองขอนแก่น โดยมีเพียเมืองแพนเป็นพระนครศรีบริรักษ์ เจ้าเมืองขอนแก่น จุดเริ่มต้นของเมืองจึงผูกพันกับการตั้งถิ่นฐาน ชุมชน และแหล่งน้ำ ก่อนที่ศูนย์กลางเมืองจะผ่านการย้ายที่ตั้งในเวลาต่อมา (ประวัติเมืองจากจังหวัดขอนแก่น)

ภาพของขอนแก่นในยุคเริ่มต้นจึงสัมพันธ์กับบ้านเมืองและพื้นที่เกษตรโดยรอบ การเป็นศูนย์กลางสมัยใหม่เกิดจากการเพิ่มเส้นทาง การลงทุน และสถาบันที่ผู้คนจากนอกเมืองต้องเข้ามาใช้บริการในช่วงเวลาต่อมา

พ.ศ. 2476 รถไฟเปิดตลาดให้เมืองและชนบท

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อทางรถไฟมาถึงขอนแก่น งานวิจัยที่เผยแพร่ผ่านคลัง สกสว. บันทึกว่า วันที่ 1 เมษายน 2476 มีพิธีเปิดเดินรถไฟระหว่างกรุงเทพฯ กับขอนแก่น พร้อมอธิบายการค้าข้าวและพืชไร่ที่เติบโตอยู่ใกล้สถานี (รายงานวิจัยฉบับเต็ม หน้า 183 / PDF หน้า 198)

รถไฟช่วยเชื่อมผลผลิตจากหมู่บ้านเข้ากับตลาดภายนอก ผู้รวบรวมข้าวและพืชไร่สามารถส่งสินค้าออกจากพื้นที่ ขณะที่สินค้าและกิจการใหม่เดินทางเข้ามายังเมือง ความสัมพันธ์ระหว่างสถานีกับตลาดจึงเป็นฐานหนึ่งของเศรษฐกิจขอนแก่น

ในมุมการพัฒนาเมือง การเชื่อมต่อเช่นนี้ทำให้เมืองทำหน้าที่เป็นจุดรวบรวมและกระจายสินค้าไปพร้อมกัน คนท้องถิ่น ผู้ค้า และผู้เดินทางต่างมีส่วนทำให้ย่านการค้าเคลื่อนไหว ก่อนถึงยุคศูนย์การค้าและอาคารขนาดใหญ่ที่คุ้นตาในปัจจุบัน

ทศวรรษ 2500 เมื่อการพัฒนาอีสานกลายเป็นวาระระดับประเทศ

ช่วงนี้เป็นรอยต่อสำคัญของนโยบายพัฒนาภูมิภาค ฐานข้อมูลหอสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยบันทึกเอกสาร แผนพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พ.ศ. 2505–2509 ซึ่งจัดทำโดยส่วนวางผังพัฒนาการเศรษฐกิจ สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจแห่งชาติ และพิมพ์ในปี 2504 เป็นหลักฐานว่าการพัฒนาอีสานมีกรอบการวางแผนเฉพาะภูมิภาคตั้งแต่ยุคต้นของแผนพัฒนาประเทศ (รายการเอกสารแผนพัฒนาภาคฉบับต้นทาง)

หนังสือ “เมืองขอนแก่น การเติบโต ความท้าทาย และโอกาส” ของนักวิจัยมหาวิทยาลัยขอนแก่น อธิบายบทบาทการผลักดันเมืองในสมัยรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ และบันทึกการเลือกพื้นที่บ้านสีฐานเป็นที่ตั้งมหาวิทยาลัยในปี 2505 ช่วงเวลาดังกล่าวจึงเป็นฐานสำคัญของบทบาทขอนแก่นในฐานะพื้นที่รองรับการพัฒนาภาค (หนังสือวิจัย บทที่ 3 และตารางเหตุการณ์สำคัญ)

เมื่อพิจารณาร่วมกับโครงการที่เกิดขึ้นต่อมา จะเห็นแนวทางการสร้างฐานพัฒนาหลายด้านควบคู่กัน ทั้งการเดินทาง แหล่งน้ำ พลังงาน การศึกษา และบริการของรัฐ การลงทุนเหล่านี้ทำให้เมืองมีทั้งเส้นทางเชื่อมออกไปและกิจกรรมที่ดึงผู้คนเข้ามา

ถนนมิตรภาพและทางหลวง 12 เพิ่มบทบาทจุดเชื่อม

การพัฒนาถนนมิตรภาพช่วยเสริมการขนส่งทางบกในแนวเหนือ–ใต้ เชื่อมพื้นที่นครราชสีมา ขอนแก่น อุดรธานี และหนองคาย ส่วนทางหลวงหมายเลข 12 เชื่อมแนวตะวันออก–ตะวันตก ผ่านชุมแพ ขอนแก่น ไปทางกาฬสินธุ์และมุกดาหาร

เมื่อนำโครงข่ายถนนมามองร่วมกับรถไฟและสนามบิน จะเห็นว่าขอนแก่นเป็นจุดต่อของการเดินทางหลายรูปแบบ ผู้เรียน คนทำงาน ผู้มารับการรักษา และผู้ประกอบธุรกิจสามารถเดินทางเข้าสู่เมืองด้วยช่องทางต่างกัน บทบาทด้านคมนาคมจึงเชื่อมโดยตรงกับบริการและกิจกรรมเศรษฐกิจในเมือง

แผนที่แนวถนนมิตรภาพ ทล.2 เหนือใต้ และทางหลวง 12 ตะวันออกตะวันตก ผ่านจังหวัดขอนแก่น
แนวถนนแสดงโดยสังเขปจากกราฟิกในคลิป ข้อมูลแนวเส้นทางอ้างอิงกรมทางหลวง ขอบเขต © OpenStreetMap contributors / geoBoundaries / ODbL

เขื่อนอุบลรัตน์ ฐานน้ำและพลังงานของพื้นที่โดยรอบ

การวางรากฐานการพัฒนาในยุคนั้นยังครอบคลุมโครงสร้างพื้นฐานนอกตัวเมือง เขื่อนอุบลรัตน์มีพิธีเปิดเมื่อวันที่ 14 มีนาคม 2509 เป็นโครงการอเนกประสงค์บนแม่น้ำพองที่มีบทบาทด้านการผลิตไฟฟ้าและการจัดการน้ำ ตามข้อมูลหน่วยงานด้านการท่องเที่ยวของรัฐ (ข้อมูลเขื่อนอุบลรัตน์)

เขื่อนทำให้ภาพการพัฒนาขอนแก่นต้องมองกว้างถึงลุ่มน้ำและพื้นที่เกษตร เศรษฐกิจเมืองสัมพันธ์กับชนบทผ่านผลผลิต น้ำ พลังงาน และแรงงาน การเติบโตของตัวเมืองกับความเปลี่ยนแปลงของพื้นที่รอบนอกจึงอยู่ในระบบเดียวกัน

มหาวิทยาลัยขอนแก่น การลงทุนระยะยาวในคนและความรู้

เว็บไซต์มหาวิทยาลัยขอนแก่นระบุการก่อตั้งในปี 2507 ตามนโยบายขยายการศึกษาระดับอุดมศึกษาสู่ภูมิภาคภายใต้แผนพัฒนาเศรษฐกิจฉบับแรก โดยมีเป้าหมายพัฒนากำลังคน องค์ความรู้ และคุณภาพชีวิตของประชาชนอีสาน (ประวัติและปณิธานการก่อตั้ง มข.)

สำหรับลำดับเหตุการณ์ทางกฎหมาย คลังจดหมายเหตุของกระทรวง อว. ระบุการสถาปนาเป็นมหาวิทยาลัยขอนแก่นอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 25 มกราคม 2509 และพิธีเปิดมหาวิทยาลัยเมื่อวันที่ 20 ธันวาคม 2510 จึงควรอ่านปีเริ่มก่อตั้ง การสถาปนาตามกฎหมาย และพิธีเปิดแยกตามเหตุการณ์ (ประวัติในคลังจดหมายเหตุการอุดมศึกษา)

มหาวิทยาลัยทำให้เมืองมีบทบาทเป็นปลายทางของการเรียนรู้ นักศึกษา อาจารย์ นักวิจัย และบุคลากรวิชาชีพเข้ามาใช้ชีวิตและทำงาน ขณะเดียวกัน ความรู้ด้านการเกษตร วิศวกรรม วิทยาศาสตร์ และสาขาอื่นสามารถเชื่อมไปสู่ปัญหาและโอกาสของภูมิภาค

นี่คือรากฐานที่ต่อยอดได้ในระยะยาว เพราะการพัฒนาเมืองต้องอาศัยคนที่สร้าง ใช้ และปรับปรุงระบบต่าง ๆ ตั้งแต่การผลิตในพื้นที่ชนบทไปจนถึงเทคโนโลยีและบริการในเมือง

จากโรงพยาบาลฮัท สู่ฐานการแพทย์ระดับมหาวิทยาลัย

ข้อมูลประวัติสถานพยาบาลของกระทรวงสาธารณสุขระบุว่า วันที่ 23 มิถุนายน 2518 คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่นเริ่มใช้อาคารชั่วคราวบริเวณสีฐานเพื่อการเรียนการสอนและให้บริการประชาชน เรียกว่า “โรงพยาบาลฮัท” ก่อนมีการวางศิลาฤกษ์โรงพยาบาลศรีนครินทร์ในปี 2519 และพิธีเปิดโรงพยาบาลเมื่อวันที่ 15 ธันวาคม 2526 (ประวัติโรงพยาบาลศรีนครินทร์ในฐานข้อมูล สธ.)

การมีโรงเรียนแพทย์และโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยทำให้ขอนแก่นมีฐานการรักษา การผลิตบุคลากร และการศึกษาวิจัยทางการแพทย์อยู่ในพื้นที่เดียวกัน บทบาทของเมืองจึงเชื่อมกับครอบครัวผู้ป่วยและระบบบริการของจังหวัดอื่นในอีสานอย่างใกล้ชิด

เมื่อมองด้านชีวิตประจำวัน ความเจริญในมิตินี้หมายถึงโอกาสเข้าถึงผู้เชี่ยวชาญและบริการที่ซับซ้อนขึ้น พร้อมกับการสร้างบุคลากรที่กลับไปทำงานในระบบสาธารณสุขต่อไป

ผู้ประกอบการและคนท้องถิ่น เปลี่ยนรากฐานให้เป็นกิจกรรมจริง

เส้นทางและสถาบันต้องทำงานร่วมกับผู้คน เมืองขอนแก่นมีพัฒนาการของการค้าข้าว พืชไร่ ร้านค้า ที่พัก และบริการมาอย่างต่อเนื่อง บทบาทของผู้ค้าและเครือข่ายธุรกิจที่งานวิจัยบันทึกไว้ ช่วยให้เห็นว่าการเติบโตของเมืองมีทั้งการลงทุนภาครัฐและการตัดสินใจของคนทำมาหากินในพื้นที่

ในเชิงกลไก เมื่อนักศึกษา บุคลากร ผู้ป่วย ผู้ร่วมประชุม และผู้เดินทางเข้ามาใช้บริการ กิจกรรมเหล่านี้สร้างความต้องการที่พัก อาหาร การเดินทาง และสินค้า ขณะที่ผู้ประกอบการตอบสนองด้วยกิจการและบริการใหม่ เมืองจึงค่อย ๆ มีความหลากหลายทางเศรษฐกิจเพิ่มขึ้น

ภาพปัจจุบัน เศรษฐกิจจังหวัดขอนแก่นมีน้ำหนักระดับภูมิภาค

เอกสารโครงสร้างเศรษฐกิจอีสานปี 2569 ของธนาคารแห่งประเทศไทย สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ใช้ข้อมูลปี 2567 ระบุว่าสัดส่วนผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัดขอนแก่นต่อเศรษฐกิจอีสานอยู่ที่ 12.6% เป็นอันดับ 2 รองจากนครราชสีมา 18.5% ส่วนอุบลราชธานีอยู่ที่ 7.9% และอุดรธานี 7.0% (ข้อมูล ธปท. หน้า 1)

ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลระดับทั้งจังหวัด ณ ราคาประจำปี ช่วยให้เห็นน้ำหนักของกิจกรรมเศรษฐกิจขอนแก่นในภาพรวมของภาค ส่วนรายได้ คุณภาพชีวิต และโอกาสของประชาชนแต่ละกลุ่มยังต้องพิจารณาข้อมูลเฉพาะด้านประกอบกัน

กราฟแท่งสัดส่วนเศรษฐกิจอีสาน ปี 2567 นครราชสีมา 18.5% ขอนแก่น 12.6% อุบลราชธานี 7.9% อุดรธานี 7.0%
กราฟสัดส่วน GPP จังหวัดต่อ GRP อีสาน ณ ราคาประจำปี 2567 ใช้ฐานศูนย์และสเกลเดียวกัน ที่มา ธปท. สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โครงสร้างเศรษฐกิจอีสานปี 2569

การลงทุนร่วมสมัยเป็นอีกภาพหนึ่งของบทบาทเมือง ตัวอย่างเช่น เซ็นทรัล ขอนแก่น แคมปัส ซึ่ง Central Group ประกาศเปิดศูนย์การค้าในปี 2569 ภายใต้โครงการลงทุน 2,700 ล้านบาท วงเงินนี้อ้างอิงทั้งโครงการตามประกาศผู้พัฒนา ขณะที่ KICE รองรับงานประชุมและแสดงสินค้า และประกาศได้รับมาตรฐานสถานที่จัดงานอาเซียน AMVS ปี 2569 (ประกาศ Central Group และ ข้อมูล KICE)

ด้านความรู้ อุทยานวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่นมีบริการออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ บรรจุภัณฑ์ และแบรนด์สำหรับผู้ประกอบการ เป็นตัวอย่างของการเชื่อมมหาวิทยาลัยเข้ากับกิจกรรมธุรกิจในพื้นที่ (บริการ KKUSP บนระบบ BDS ของ สสว.)

ผังประเทศยืนยันบทบาทเมืองศูนย์กลางหลักระดับภาค

ผังนโยบายระดับประเทศ พ.ศ. 2569–2580 ที่เผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 5 ตุลาคม 2569 ระบุขอนแก่นอยู่ในกลุ่มเมืองศูนย์กลางหลักระดับภาค หรือ Regional City เดิม โดยกรอบผังมีเมืองระดับนี้รวม 8 แห่งเมื่อรวมเมืองที่กำหนดยกระดับเพิ่ม (เอกสารต้นทาง หน้า 59 / PDF หน้า 62)

กรอบดังกล่าวเชื่อมบทบาทเศรษฐกิจ การจ้างงาน การศึกษา สาธารณสุข วิจัย และคมนาคมเข้าด้วยกัน จึงสอดคล้องกับรากฐานหลายด้านที่ขอนแก่นสะสมมา การจัดลำดับเมืองในผังเป็นแนวทางพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและบริการตามกรอบเวลา ไม่ได้เปลี่ยนสถานะการปกครองของพื้นที่โดยอัตโนมัติ

อ่านประกอบ: ขอนแก่นในผังประเทศ และเครือข่ายชุมแพ–เมืองพล–บ้านไผ่

ก้าวต่อไปของการแพทย์ ต้องอ่านพร้อมสถานะโครงการ

รัฐบาลไทยเผยแพร่เมื่อวันที่ 28 เมษายน 2569 ว่า คณะรัฐมนตรีเห็นชอบโครงการศูนย์รักษาผู้ป่วยโรคมะเร็งด้วยอนุภาคโปรตอน โรงพยาบาลศรีนครินทร์ วงเงิน 3,000 ล้านบาท ระยะดำเนินงานปีงบประมาณ 2570–2573 และตั้งเป้าเริ่มบริการปี 2574 โครงการนี้จึงเป็นการต่อยอดในอนาคตและยังไม่เปิดให้บริการในปี 2569 (ข่าวรัฐบาลไทย)

การ์ดข้อมูลโครงการศูนย์รักษามะเร็งด้วยอนุภาคโปรตอน วงเงิน 3,000 ล้านบาท ดำเนินงาน 2570–2573 ตั้งเป้าเปิดบริการ 2574
โครงการอนาคตที่ ครม.เห็นชอบ 28 เมษายน 2569 ยังไม่เปิดให้บริการในปี 2569 วงเงิน 3,000 ล้านบาท ระยะดำเนินงาน 2570–2573 ตั้งเป้าเปิดบริการปี 2574

เมื่อเชื่อมจากโรงพยาบาลชั่วคราวในอดีตมาถึงโครงการรักษาขั้นสูง จะเห็นว่าบทบาทศูนย์กลางการแพทย์เกิดจากการต่อยอดความรู้ บุคลากร และระบบบริการหลายช่วงเวลา เป้าหมายสำคัญของการลงทุนคือให้ประชาชนในภูมิภาคเข้าถึงบริการที่จำเป็นได้สะดวกขึ้น

จากรากฐานหลายรุ่น สู่โอกาสของคนอีสาน

เรื่องราวของขอนแก่นเชื่อมตั้งแต่บ้านเมืองริมแหล่งน้ำ ทางรถไฟและย่านการค้า ถนนและแผนพัฒนาภูมิภาค เขื่อน มหาวิทยาลัย ไปจนถึงโรงพยาบาลและธุรกิจร่วมสมัย แต่ละช่วงทิ้งรากฐานไว้ให้ช่วงถัดมาต่อยอด

ในมุมการพัฒนาเมือง คุณค่าของการเป็นศูนย์กลางอยู่ที่การเชื่อมโอกาสออกไปได้กว้างเพียงใด ทั้งโอกาสเรียนรู้ ทำงาน ประกอบธุรกิจ และเข้าถึงการรักษา เมื่อโครงข่ายเหล่านี้เชื่อมถึงชุมชนและจังหวัดรอบข้าง ความเจริญของขอนแก่นก็สามารถหนุนความเข้มแข็งของอีสานไปพร้อมกัน

ทีมข่าวขอนแก่นลิงก์ รายงาน

หมายเหตุภาพ: ภาพปกสร้างด้วย AI เป็นภาพประกอบเชิงแนวคิด ส่วนแผนที่และกราฟจัดทำจากกราฟิกในคลิปเดิม ปรับเป็นแนวนอนสำหรับบทความ ขอบเขตแผนที่ © OpenStreetMap contributors / geoBoundaries ภายใต้ ODbL ข้อมูลขอบเขตแทนปี 2017; เส้นเชื่อมในภาพรวมใช้แสดงความสัมพันธ์เชิงอธิบาย

แหล่งข้อมูลสำหรับอ่านเพิ่มเติม

ประวัติเมืองขอนแก่น — เว็บไซต์จังหวัดขอนแก่น

รายงานวิจัย แก้วตา จันทรานุสรณ์ และคณะ พ.ศ.2555 — คลัง สกสว.

บัวพันธ์ พรหมพักพิง และคณะ: เมืองขอนแก่น การเติบโต ความท้าทาย และโอกาส (2562)

แผนพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พ.ศ.2505–2509 — รายการเอกสารหอสมุดจุฬาฯ

เขื่อนอุบลรัตน์ — Thailand Tourism Directory

ประวัติและปณิธานมหาวิทยาลัยขอนแก่น

ประวัติมหาวิทยาลัยขอนแก่น — คลังจดหมายเหตุ อว.

ประวัติโรงพยาบาลศรีนครินทร์ — ฐานข้อมูลกระทรวงสาธารณสุข

โครงสร้างเศรษฐกิจอีสานปี 2569 — ธปท. (ข้อมูล GPP ปี 2567)

ประกาศเปิด Central Khonkaen Campus — Central Group

บริการอุทยานวิทยาศาสตร์ มข. — ระบบ BDS สสว.

ราชกิจจานุเบกษา: ผังนโยบายระดับประเทศ พ.ศ.2569–2580

โครงการศูนย์โปรตอนศรีนครินทร์ — รัฐบาลไทย

เรื่องล่าสุด