🦟 มข. วิเคราะห์ไข้เลือดออกไทย 20 ปี 1.64 ล้านราย พบพื้นที่เสี่ยงเปลี่ยนตามเวลา แนะเฝ้าระวังรายจังหวัด

ภาพประกอบข่าวงานวิจัยไข้เลือดออก 20 ปี - มข.

นักวิจัยคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น (มข.) ร่วมกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่นและมหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี วิเคราะห์ข้อมูลเฝ้าระวังโรคไข้เลือดออกทั่วประเทศไทยย้อนหลัง 20 ปี ระหว่าง พ.ศ. 2548–2567 (ค.ศ. 2005–2024) รวมผู้ป่วยที่บันทึกในระบบ 1,640,368 ราย พบว่าพื้นที่ซึ่งมีการรวมกลุ่มของผู้ป่วยอัตราสูงเปลี่ยนแปลงไปตามช่วงเวลา จึงเสนอให้การวางมาตรการควบคุมโรคอาศัยข้อมูลรายพื้นที่และการเปลี่ยนแปลงตามเวลา ไม่ใช้ภาพจำว่าจังหวัดหนึ่งเสี่ยงสูงตลอดไป โดยผลวิจัยนี้ ไม่ใช่รายงานจำนวนผู้ป่วยหรือแผนที่การระบาด ณ เดือนพฤศจิกายน 2569

บทความวิจัยชื่อ Spatial-temporal clustering and high-risk area identification of dengue in Thailand: a 20-year national analysis using space-time scan statistics เผยแพร่วันที่ 17 ตุลาคม 2569 ในวารสาร International Journal of Health Geographics ของ Springer Nature DOI: 10.1186/s12942-026-00505-2 ผู้เขียนสังกัด มข. ได้แก่ Kittipong Sornlorm, Roshan Kumar Mahato และ Rajitra Nawawonganun ซึ่งเป็นผู้ประสานงานบทความวิจัย (corresponding author) ร่วมกับ Sarayu Muntaphan จากสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น และ Kanit Hnuploy จากมหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี

ใช้ข้อมูลผู้ป่วยกว่า 1.64 ล้านราย ย้อนหลัง 5 ช่วงเวลา

ทีมวิจัยนำข้อมูลเฝ้าระวังโรคระดับประเทศตลอด 20 ปี แบ่งเป็นช่วงละ 4 ปี รวม 5 ช่วง แล้วประเมินอัตราป่วยรายจังหวัด วิเคราะห์ว่าจังหวัดซึ่งมีอัตราป่วยสูงมักอยู่ติดหรือใกล้กันหรือไม่ด้วยสถิติ Global Moran’s I และ LISA ก่อนใช้โปรแกรม SaTScan วิเคราะห์การรวมกลุ่มของผู้ป่วยตามทั้งพื้นที่และช่วงเวลา การวิเคราะห์ใช้ข้อมูลระดับจังหวัด ไม่ใช่การติดตามบุคคลหรือพยากรณ์จำนวนผู้ป่วยล่วงหน้า

ผลตรวจพบการกระจุกตัวเชิงพื้นที่อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติใน 4 จาก 5 ช่วงเวลา โดยค่า Global Moran’s I อยู่ระหว่าง 0.211–0.473 (p < 0.01) ยกเว้นช่วง พ.ศ. 2560–2563 (2017–2020) ซึ่งมีค่า I = 0.065 และ p = 0.190 จึงไม่พบหลักฐานว่ารูปแบบการกระจุกตัวทั่วประเทศในช่วงดังกล่าวมีนัยสำคัญตามเกณฑ์ของการวิเคราะห์นี้

13 กลุ่มพื้นที่–เวลา และจุดเสี่ยงที่เปลี่ยนจากภาคกลาง–ตะวันออกสู่ภาคเหนือ

เมื่อใช้ LISA จำนวนจังหวัดที่จัดอยู่ในกลุ่ม “สูงอยู่ใกล้สูง” (High–High) ลดจาก 11 จังหวัดเหลือ 2 จังหวัดระหว่างช่วงต้นและช่วงปลายของการศึกษา พร้อมพบการเปลี่ยนรูปแบบเชิงภูมิศาสตร์จากภาคกลางและภาคตะวันออกไปทางภาคเหนือ ตัวเลข 11 เหลือ 2 เป็นจำนวนจังหวัดในกลุ่มสถิติ ไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยทั่วประเทศลดลงในสัดส่วนเดียวกัน

การวิเคราะห์ SaTScan พบกลุ่มพื้นที่–เวลาที่มีนัยสำคัญ 13 กลุ่ม โดยกลุ่มที่มีความเสี่ยงสัมพัทธ์เด่นที่สุดอยู่ในภาคเหนือช่วงปี 2013–2016 มีค่า relative risk 2.33 (p < 0.001) ส่วนกลุ่มที่มีจำนวนผู้ป่วยสะสมมากที่สุดครอบคลุมภาคกลาง–ตะวันตกในช่วง 2009–2016 รวม 149,010 ราย ทั้งสองผลเป็นการบรรยายเหตุการณ์ในอดีต ไม่ใช่การจัดอันดับจังหวัดอันตรายที่สุดในปี 2569

ประโยชน์ต่อขอนแก่นและระบบสาธารณสุขอีสาน

ผลวิจัยชี้แนวทางให้หน่วยงานควบคุมโรคใช้ข้อมูลเฝ้าระวังล่าสุดของแต่ละจังหวัดร่วมกับข้อมูลรายฤดูกาลเพื่อกำหนดพื้นที่ตรวจสอบแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย การสื่อสารความเสี่ยง และการจัดสรรทรัพยากรอย่างเหมาะสม เช่น พื้นที่ใดเคยมีผู้ป่วยสะสมมากอาจไม่ใช่พื้นที่เสี่ยงสูงตลอดทุกปี และการประเมินเฉพาะปีเดียวอาจไม่สะท้อนวงจรระบาดที่เปลี่ยนไป การนำผลไปใช้จริงยังต้องตรวจข้อมูลปัจจุบันในระดับอำเภอหรือตำบลเพิ่มเติม

สำหรับประชาชน การลดแหล่งน้ำขัง ปิดภาชนะเก็บน้ำ และร่วมกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลายยังเป็นมาตรการที่ทำได้โดยไม่ต้องรอให้มีการประกาศพื้นที่เสี่ยง การเจ็บป่วยที่สงสัยไข้เลือดออกควรรับการประเมินจากบุคลากรสาธารณสุข ไม่ควรใช้ผลแผนที่วิจัยเพื่อวินิจฉัยตนเอง

ข้อจำกัด: ไม่ใช่เครื่องมือทำนายการระบาดแบบเรียลไทม์

การศึกษานี้เป็นการวิเคราะห์ข้อมูลเฝ้าระวังย้อนหลังแบบเชิงนิเวศระดับจังหวัด จึงไม่ได้พิสูจน์สาเหตุของการติดเชื้อรายบุคคล และจำนวนผู้ป่วยที่รายงานอาจไม่ครอบคลุมผู้ติดเชื้อทั้งหมด การรวมข้อมูลเป็นช่วงละ 4 ปีอาจบดบังการเปลี่ยนแปลงรายเดือนหรือรายพื้นที่ย่อย ขณะเดียวกันผลการจัดกลุ่มขึ้นกับแบบจำลองทางสถิติ จึงควรใช้ร่วมกับข้อมูลระบาดวิทยาล่าสุด ไม่ใช้แทนการรายงานสถานการณ์ไข้เลือดออกรายวันจากกรมควบคุมโรค

อ่านงานวิจัยต้นฉบับและข้อมูลเพิ่มเติม

บทความต้นฉบับ (เผยแพร่ 17 ต.ค. 2569): International Journal of Health Geographics — DOI 10.1186/s12942-026-00505-2 | ระเบียนงานวิจัยการวิเคราะห์พื้นที่เสี่ยงไข้เลือดออก 20 ปีของ มข. บน Thai University Rankings

หมายเหตุภาพ: ภาพปกสร้างด้วย AI เพื่อสื่อแนวคิดยุงลายและการเฝ้าระวังโรค ไม่ใช่ภาพพื้นที่หรือเหตุการณ์ระบาดจริง

ทีมข่าวขอนแก่นลิงก์ รายงาน

เรื่องล่าสุด