🙏 ประวัติเจ้าพ่อมอดินแดง จากตำนานคู่ มข. สู่ศรัทธาที่ส่งต่อโอกาสทางการศึกษา

เจ้าพ่อมอดินแดงเป็นศูนย์รวมความศรัทธาของชาวมหาวิทยาลัยขอนแก่นและประชาชนทั่วไป เรื่องราวของสถานที่แห่งนี้มีทั้งประวัติการตั้งศาล ตำนานต่างสำนวน และความผูกพันกับคนหลายรุ่น ปัจจุบันเงินสมทบตามโครงการของมหาวิทยาลัยยังเชื่อมความศรัทธากับการสนับสนุนทุนการศึกษาผ่านกองทุนมอดินแดง ^[12]

เมื่อถึง พ.ศ. 2569 การตั้งศาลในยุคมหาวิทยาลัยมีระยะเวลา 60 ปี นับจาก พ.ศ. 2509 แต่ตัวเลขนี้ไม่ใช่อายุของบุคคลในตำนาน และไม่ใช่การระบุว่าอาคารศาลาธรรมสถานที่เห็นในปัจจุบันมีอายุ 60 ปีทั้งหมด

มอดินแดง ชื่อที่ผูกกับภูมิประเทศของมหาวิทยาลัย

ชื่อ “มอดินแดง” มีความสัมพันธ์กับลักษณะพื้นที่ตั้งมหาวิทยาลัย ประกาศมหาวิทยาลัยขอนแก่น เรื่อง ตราและสัญลักษณ์ของมหาวิทยาลัยขอนแก่น พ.ศ. 2561 ซึ่งเผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษา อธิบายว่าสีดินแดงสื่อถึงภูมินามของพื้นที่ซึ่งเป็นเนินดินสีแดงหรือมอดินแดง จึงเป็นหลักฐานทางการที่เชื่อมชื่อเรียกนี้กับภูมิประเทศ และกับสีประจำมหาวิทยาลัยโดยตรง ^[3]

เมื่อชื่อของพื้นที่กลายเป็นคำเรียกที่ผู้คนใช้แทนมหาวิทยาลัย ความหมายของคำว่า “ลูกมอดินแดง” จึงอ่านได้ในฐานะความผูกพันกับสถานศึกษาและชุมชนของตนเองด้วย ส่วนศาลเจ้าพ่อมอดินแดงเป็นสถานที่ที่ทำให้ความผูกพันนั้นปรากฏผ่านพิธีกรรมและการมารวมตัวกันของคนต่างรุ่น

มิถุนายน 2509 จุดเริ่มต้นศาลในยุคมหาวิทยาลัย

ข่าวพิธีบวงสรวงที่มหาวิทยาลัยขอนแก่นเผยแพร่ในปี 2568 ย้อนถึงการยกตั้งศาลเมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2509 พร้อมอธิบายบทบาทของพิธีในด้านขวัญกำลังใจ ความเป็นสิริมงคล และความสามัคคีของประชาคมมหาวิทยาลัย ^[1]

หอจดหมายเหตุ มข. อ้างบทสัมภาษณ์ในหนังสือครบรอบ 25 ปี เชื่อมการตั้งศาลกับความกังวลจากอุบัติเหตุและความขัดแย้งยุคแรก พร้อมกล่าวถึงบทบาทของศาสตราจารย์พิมล กลกิจ เป็นบันทึกคำบอกเล่าย้อนหลัง ^[2]

เจ้าพ่อมอดินแดงเป็นใคร เหตุใดจึงมีตำนานหลายสำนวน

เมื่อสืบค้นเรื่องเล่าเกี่ยวกับตัวเจ้าพ่อ จะพบอย่างน้อยสองสำนวนสำคัญ การนำเสนอประวัติอย่างรอบด้านจึงควรบอกทั้งเนื้อหาและที่มาของเรื่องเล่า โดยไม่รวมสองสำนวนให้เป็นชีวประวัติของบุคคลเดียวกันเอง

สำนวนเรื่องนายเหลา สีแดง

ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรมบันทึกตำนาน “นายเหลา สีแดง” ว่าเกี่ยวข้องกับการขโมยช้างจากบุรีรัมย์ ถูกเจ้าของติดตามมาฆ่าและฝังในบริเวณที่ภายหลังเป็นมหาวิทยาลัยขอนแก่น ก่อนเชื่อมเรื่องเล่านี้กับความเชื่อเรื่องเจ้าพ่อมอดินแดง ^[4]

รายละเอียดเกี่ยวกับช้าง การติดตาม และการเสียชีวิตควรถือเป็นเนื้อหาของตำนานที่แหล่งข้อมูลรวบรวมไว้ หลักฐานที่ใช้อ้างอิงในบทความนี้ยังไม่เพียงพอจะยืนยันเหตุการณ์ดังกล่าวเป็นประวัติบุคคลที่ตรวจสอบได้ทุกขั้นตอน จึงไม่ควรนำไปพาดหัวตัดสินตัวตนของเจ้าพ่อ

สำนวนเรื่องท้าวแถนสุริยา

ตำนานอีกสำนวนกล่าวถึง “ท้าวแถนสุริยา” หรือ “ท้าวแถนสุริยาธรรมาธิราช” ผู้ครองนครราวพุทธศตวรรษที่ 18 ผู้ศรัทธาพุทธศาสนาและสร้างพระพุทธรูปปางมารวิชัย สำนวนนี้ปรากฏในข้อมูลศาลาธรรมสถานและหนังสือสมาคมศิษย์เก่า มข. ^[2][5]

ข้อความนี้เป็นตำนานที่อธิบายความหมายทางศรัทธาของสถานที่ แหล่งที่นำมาใช้อ้างอิงไม่ได้แสดงหลักฐานร่วมสมัย เช่น จารึก ที่จะทำให้ยืนยันพระราชประวัติหรือขอบเขตเมืองในตำนานได้ จึงควรใช้คำว่า “ตามตำนาน” กำกับเมื่อกล่าวถึงท้าวแถนสุริยา และไม่ตีความว่าพระพุทธรูปที่ศาลปัจจุบันได้รับการตรวจอายุว่าเป็นพระโบราณจากพุทธศตวรรษที่ 18 แล้ว

2547 โครงการศาลาธรรมสถานในวาระ 40 ปี มข.

พ.ศ. 2547 มข. มีมติสร้างศาลาธรรมสถานใหม่ในโอกาสครบ 40 ปี โดยสมาคมศิษย์เก่าเป็นแกนนำ ปีนี้ระบุที่มาของโครงการ ส่วนวันแล้วเสร็จยังต้องมีหลักฐานเพิ่มเติม ^[2]

ศาลาธรรมสถานเป็นอาคารทรงจัตุรมุข มีระเบียงสี่ด้าน ประดิษฐาน “พระพุทธปัญญาเมตตาธรรม” ปางมารวิชัย โดยพระครูสุธรรมาภินันท์ เจ้าอาวาสวัดถ้ำพระโพธิสัตว์ เป็นผู้ถวายพระนาม ^[4]

พระพุทธปัญญาเมตตาธรรมกับรูปหล่อเจ้าพ่อ ควรเรียกให้ถูกต้อง

ภายในบริเวณศาลมีทั้งองค์พระพุทธปัญญาเมตตาธรรมและรูปหล่อเจ้าพ่อมอดินแดง หนังสือสมาคมศิษย์เก่าระบุองค์ประกอบทั้งสองไว้แยกกัน ดังนั้น คำว่า “ศาลเจ้าพ่อมอดินแดง” เป็นชื่อสถานที่ ส่วน “พระพุทธปัญญาเมตตาธรรม” เป็นพระนามของพระพุทธรูป ไม่ควรใช้ชื่อทั้งสองแทนกันจนผู้อ่านเข้าใจว่าเป็นรูปเคารพองค์เดียวกัน ^[5]

ความชัดเจนนี้มีประโยชน์กับผู้มาเยือน ตลอดจนคนทำข่าว ช่างภาพ และผู้สร้างสื่อ เพราะภาพพระพุทธรูป ภาพรูปหล่อเจ้าพ่อ และภาพอาคารศาล ควรมีคำบรรยายตรงกับสิ่งที่ปรากฏจริง

จากการฝากตัวของน้องใหม่ สู่พื้นที่แห่งความทรงจำ

หนังสือ 60 ปีมหาวิทยาลัยขอนแก่นอธิบายถึงพิธีที่นักศึกษาใหม่เข้ามาสักการะและฝากตัวเป็นลูกเจ้าพ่อมอดินแดง สถานที่แห่งนี้จึงสัมพันธ์กับช่วงเริ่มต้นชีวิตในมหาวิทยาลัย และเป็นส่วนหนึ่งของกิจกรรมที่ส่งต่อกันระหว่างรุ่น ^[6]

ในมุมมองทางวัฒนธรรม พิธีลักษณะนี้เปิดพื้นที่ให้คนที่มาจากต่างครอบครัวและต่างจังหวัดมีความทรงจำร่วมกัน การอธิบายคุณค่าของประเพณีจึงทำได้ทั้งในมิติศรัทธาของผู้ร่วมพิธีและมิติความเป็นชุมชน โดยเคารพความเชื่อที่แตกต่างของแต่ละคน

บวงสรวงเดือนพฤศจิกายน วันจัดจริงต้องดูประกาศแต่ละปี

พิธีปี 2568 จัดวันที่ 14 พฤศจิกายน และประกาศปี 2569 กำหนดวันเดียวกัน แต่สาส์นสัตวแพทยศาสตร์ระบุว่าปี 2567 จัดวันที่ 19 พฤศจิกายน วันจัดงานจริงจึงควรยึดประกาศของแต่ละปี ^[1][7][8]

พิธีปี 2568 มีการเปลี่ยนผ้าอังสะพระพุทธปัญญาเมตตาธรรม บูชาพระรัตนตรัย บวงสรวงเจ้าพ่อ และการแสดงศิลปวัฒนธรรมของนักศึกษา สะท้อนความเชื่อที่อยู่ร่วมกับชีวิตมหาวิทยาลัย ^[1]

เซียมซีและการแก้บน อ่านอย่างเข้าใจความเชื่อ

ความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับศาลยังปรากฏในงานวิชาการ “เก็บตกใบเซียมซีที่มอดินแดง” ของลักษณา โตวิวัฒน์ ในวารสารวรรณวิทัศน์ ปีที่ 2 พฤศจิกายน 2545 หน้า 159–166 ซึ่งศึกษาภาษาและเนื้อหาใบเซียมซี พร้อมชี้ให้เห็นบทบาทด้านกำลังใจและความหวังของผู้เสี่ยงทาย งานนี้เป็นหลักฐานการศึกษาวัฒนธรรมของสถานที่ก่อนโครงการศาลใหม่ปี 2547 และไม่ใช่การทดสอบความแม่นยำของคำทำนาย ^[9]

ข้อมูลวัฒนธรรมกล่าวถึงรูปปั้นช้าง ม้า และกระดิ่งลม ส่วนมติชนวันที่ 4 เมษายน 2559 บันทึกมะนาว หนังกลางแปลงและหมอลำ เครื่องแก้บนเหล่านี้เป็นวิถีของผู้ศรัทธาบางส่วน มิใช่ข้อบังคับหรือหลักประกันผลตามที่ขอ ^[4][10]

ศรัทธาที่เชื่อมถึงทุนการศึกษา มีหลักฐานอย่างไร

บทบาทด้านการศึกษามีหลักฐานเป็นรูปธรรม รายงานผลการดำเนินงานตามเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน มข. ปี 2567 เป้าหมายที่ 10 ลดความเหลื่อมล้ำ ระบุเงินบริจาคผ่านศาลเจ้าพ่อมอดินแดงเป็นหนึ่งในแหล่งสนับสนุนทุนการศึกษาแก่นักศึกษาที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ และระบุว่ามีการคัดเลือกผ่านคณะกรรมการทุนการศึกษาของแต่ละคณะ ^[11]

ต่อมา KKU Channel นำเสนอความเชื่อมโยงระหว่างพิธีบวงสรวงปี 2568 กับกองทุนมอดินแดง ส่วนประกาศจองชุดเครื่องบูชาปี 2569 ระบุชัดว่ารายได้จากชุดเครื่องบูชาโอนเข้ากองทุนมอดินแดงเพื่อใช้เป็นทุนการศึกษา ข้อมูลสองช่วงเวลานี้ช่วยยืนยันว่าความช่วยเหลือทางการศึกษาเป็นงานที่มหาวิทยาลัยสื่อสารต่อเนื่อง ^[12][7]

เมื่อมองจากหลักฐานดังกล่าว การมาสักการะมีความหมายต่อคนหลายกลุ่มพร้อมกัน ผู้มากราบไหว้ได้รับพื้นที่ตั้งหลักทางใจ ขณะที่เงินสมทบตามโครงการของมหาวิทยาลัยช่วยสนับสนุนโอกาสเรียนของนักศึกษา การได้รับทุนเป็นผลจากระบบการช่วยเหลือและการพิจารณาตามเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง จึงควรอธิบายเส้นทางนี้ให้ชัดเจนเมื่อเล่าเรื่องความศรัทธากับความสำเร็จในชีวิต

ลำดับเวลาที่ช่วยแยกประวัติออกจากตำนาน

ช่วงเวลา	สาระสำคัญ	สถานะข้อมูล
ราวพุทธศตวรรษที่ 18	ช่วงเวลาที่สำนวนท้าวแถนสุริยากล่าวถึง	ตำนาน ไม่ใช่ปีสร้างศาลปัจจุบัน [5]
มิถุนายน 2509	พิธียกตั้งศาลในยุคมหาวิทยาลัย	ประวัติที่มหาวิทยาลัยเผยแพร่ [1]
2545	ตีพิมพ์บทความวิชาการเรื่องใบเซียมซีมอดินแดง	เอกสารวิชาการ [9]
2547	โครงการสร้างศาลาธรรมสถานในวาระ 40 ปี มข.	ประวัติโครงการ ไม่ใช่วันแล้วเสร็จที่ยืนยันแล้ว [2]
2567	รายงาน มข. ระบุเงินบริจาคผ่านศาลเป็นหนึ่งในแหล่งทุน	รายงานการดำเนินงาน [11]
2569	ครบ 60 ปีนับจากปีตั้งศาล และมีประกาศเชื่อมรายได้ชุดบูชากับทุน	การนับปีและประกาศมหาวิทยาลัย [1][7]

ศาลเจ้าพ่อมอดินแดงอยู่ที่ไหน

ศาลตั้งอยู่ภายในมหาวิทยาลัยขอนแก่น ใกล้ประตูมอดินแดงด้านถนนมิตรภาพ อำเภอเมืองขอนแก่น จังหวัดขอนแก่น ผู้ร่วมพิธีประจำปีควรตรวจประกาศก่อนเดินทาง ^[4]

สำหรับการเข้าชม ควรแต่งกายสุภาพ ปฏิบัติตามข้อแนะนำของผู้ดูแล เว้นพื้นที่ให้ผู้ประกอบพิธี และถ่ายภาพโดยคำนึงถึงผู้มาสักการะ หากต้องการช่วยเหลือนักศึกษา ควรติดตามช่องทางกองทุนและประกาศของมหาวิทยาลัยโดยตรง

เรื่องราวที่ยังเดินต่อไปกับคนรุ่นใหม่

ประวัติเจ้าพ่อมอดินแดงทำให้เห็นว่า สถานที่เดียวสามารถเก็บเรื่องราวได้หลายชั้น ตั้งแต่ภูมินามของเนินดินแดง ความทรงจำของผู้บุกเบิกมหาวิทยาลัย ตำนานที่ผู้คนใช้ถ่ายทอดศรัทธา ไปจนถึงพิธีรับน้องและทุนการศึกษาของคนรุ่นหลัง

การบอกที่มาของข้อมูลและแยกตำนานออกจากหลักฐานที่ตรวจสอบได้ ช่วยให้คนรุ่นใหม่เรียนรู้สถานที่แห่งนี้ได้ลึกขึ้น พร้อมเข้าใจว่าความผูกพันกับมอดินแดงยังมีชีวิตอยู่ในสิ่งที่ผู้คนลงมือทำให้กัน

ทีมข่าวขอนแก่นลิงก์ รายงาน

แหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิง

[1] มหาวิทยาลัยขอนแก่น รวมพลังศรัทธา ชาว มข. ร่วมพิธีบวงสรวงเจ้าพ่อมอดินแดง ประจำปี 2568 เผยแพร่ 14 พฤศจิกายน 2568

[2] หอจดหมายเหตุ มหาวิทยาลัยขอนแก่น หน้า สิ่งศ้กดิ์สิทธิ์ ใน Kkuarchive’s Blog อ้างบทสัมภาษณ์วันที่ 21 ตุลาคม 2531 ในหนังสือครบรอบ 25 ปี มข. และข้อมูลโครงการปี 2547

[3] ประกาศมหาวิทยาลัยขอนแก่น ฉบับที่ 1347/2561 เรื่อง ตราและสัญลักษณ์ของมหาวิทยาลัยขอนแก่น พ.ศ. 2561 ราชกิจจานุเบกษา 6 กรกฎาคม 2561 ข้อ 8 หน้า 49

[4] ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ศาลเจ้าพ่อมอดินแดง รายการ 147166 วันที่ 21 กรกฎาคม 2555

[5] สมาคมศิษย์เก่ามหาวิทยาลัยขอนแก่น หนังสือศิษย์เก่าดีเด่นและศิษย์เก่าเกียรติยศ ประจำปี 2564 หน้า 9

[6] มหาวิทยาลัยขอนแก่น หนังสือ 60 ปีมหาวิทยาลัยขอนแก่น ส่วนพิธีสักการะเจ้าพ่อมอดินแดง

[7] มหาวิทยาลัยขอนแก่น ประกาศจองชุดเครื่องบูชาพิธีบวงสรวงเจ้าพ่อมอดินแดง ประจำปี 2569 เผยแพร่ 4 พฤศจิกายน 2569

[8] คณะสัตวแพทยศาสตร์ มข. สาส์นสัตวแพทยศาสตร์ ประจำเดือนพฤศจิกายน 2567 ข่าวพิธีวันที่ 19 พฤศจิกายน 2567

[9] ลักษณา โตวิวัฒน์ เก็บตกใบเซียมซีที่มอดินแดง วรรณวิทัศน์ ปีที่ 2 พฤศจิกายน 2545 หน้า 159–166 DOI 10.14456/vannavidas.2002.15

[10] มติชน รายงานวิถีการแก้บนและบทสัมภาษณ์เกี่ยวกับการดูแลศาลและทุนการศึกษา วันที่ 4 เมษายน 2559

[11] มหาวิทยาลัยขอนแก่น รายงาน SDGs ปี 2567 เป้าหมายที่ 10 ลดความเหลื่อมล้ำ หน้าเอกสาร 8

[12] KKU Channel พิธีบวงสรวงเจ้าพ่อมอดินแดงและการให้ผ่านกองทุนมอดินแดง เผยแพร่ 19 พฤศจิกายน 2568

ภาพปกเป็นภาพพิธีบวงสรวงประจำปี 2568 จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น เครดิต: กองพัฒนานักศึกษาและศิษย์เก่าสัมพันธ์ / วทัญญู เชื่อมไธสง / ปรีดี ศรีตระกูล ดูข่าวต้นทาง

ตรวจสอบข้อมูล 15 พฤศจิกายน 2569