ย้อนรอย 20 จังหวัดอีสาน เมืองไหนตั้งเมื่อไร? ไขความต่าง “ตั้งเมือง” กับ “ตั้งจังหวัด”

หน้าแรก » รู้จริง ถิ่นเฮา » ย้อนรอย 20 จังหวัดอีสาน เมืองไหนตั้งเมื่อไร? ไขความต่าง “ตั้งเมือง” กับ “ตั้งจังหวัด”

ย้อนปีสำคัญของการสถาปนาเมือง ก่อนเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ระบบจังหวัดสมัยใหม่

บทความเชิงอธิบายสำหรับการเผยแพร่ • ตรวจทานข้อมูล 23 ตุลาคม 2569

ทุกวันนี้ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยแบ่งการปกครองออกเป็น 20 จังหวัด แต่ย้อนกลับไปในอดีต ดินแดนเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันและไม่ได้มีสถานะเป็น “จังหวัด” มาแต่ต้น หากประกอบด้วยเมืองเก่า ชุมชนริมฝั่งโขง หัวเมืองที่มีเจ้าเมืองปกครอง และศูนย์กลางราชการที่ค่อย ๆ พัฒนาผ่านหลายยุคสมัย การจะบอกว่าจังหวัดใดก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. ใด จึงต้องแยกให้ออกระหว่าง “ตั้งถิ่นฐาน” “สถาปนาเมือง” “เปลี่ยนชื่อเมือง” และ “จัดตั้งจังหวัด”

ปีที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ท้องถิ่นจำนวนมากเป็นปีที่มีการยกบ้านขึ้นเป็นเมืองหรือมีการแต่งตั้งเจ้าเมือง ขณะที่บางปีเป็นเพียงการย้ายที่ตั้งชุมชน การสร้างศูนย์บัญชาการ หรือการจัดตั้งหน่วยการปกครองระดับอำเภอ การนำปีเหล่านี้มารวมเป็นตารางเดียวภายใต้ชื่อ “ปีที่ตั้งจังหวัด” จึงเสี่ยงทำให้ความหมายทางประวัติศาสตร์คลาดเคลื่อนได้

ตารางสรุป 20 จังหวัดอีสาน: ปีสำคัญของเมืองต้นกำเนิด

ตารางนี้เรียงตามปีเหตุการณ์ที่พบในหลักฐานประวัติศาสตร์ เช่น การตั้งเมือง การตั้งชุมชน การย้ายศูนย์กลางเมือง หรือการตั้งที่ว่าการอำเภอ ไม่ใช่ปีจัดตั้งจังหวัดตามกฎหมายทั้งหมด คลิกชื่อจังหวัดเพื่ออ่านแหล่งข้อมูลประกอบ

จังหวัดปัจจุบัน	ปี พ.ศ. ที่อ้างอิง	เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์
นครราชสีมา	สมัย พ.ศ. 2199–2231	สร้างเมืองนครราชสีมาใหม่ในที่ตั้งปัจจุบัน สมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ
หนองบัวลำภู	ราว พ.ศ. 2302	ตามตำนานการตั้งนครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน
สุรินทร์	พ.ศ. 2306	ตั้งชุมชนบ้านคูประทาย ก่อนเป็นเมืองสุรินทร์
ศรีสะเกษ	พ.ศ. 2306	ตั้งเมืองขุขันธ์ ต้นสายจังหวัดศรีสะเกษเดิม
นครพนม	ราว พ.ศ. 2309	ย้ายเมืองมรุกขนครจากฝั่งซ้ายมาฝั่งขวาแม่น้ำโขง
มุกดาหาร	พ.ศ. 2313	เจ้าจันทกินรีตั้งเมืองมุกดาหาร
ร้อยเอ็ด	พ.ศ. 2318	ยกบ้านกุ่มฮ้างขึ้นเป็นเมืองร้อยเอ็ดอีกครั้ง
บุรีรัมย์	พ.ศ. 2319	ตั้งเมืองแปะ ต้นทางเมืองบุรีรัมย์
อุบลราชธานี	พ.ศ. 2335	สถาปนาเมืองอุบลราชธานี
กาฬสินธุ์	พ.ศ. 2336	ยกบ้านแก่งสำโรงขึ้นเป็นเมืองกาฬสินธุ์
ขอนแก่น	พ.ศ. 2340	ยกบ้านบึงบอนขึ้นเป็นเมืองขอนแก่น
ยโสธร	พ.ศ. 2357	ยกบ้านสิงห์ท่าขึ้นเป็นเมืองยศสุนทร
ชัยภูมิ	พ.ศ. 2367	ช่วงการยกบ้านหลวงขึ้นเป็นเมืองชัยภูมิ
หนองคาย	พ.ศ. 2370	จัดตั้งเมืองหนองคาย
สกลนคร	พ.ศ. 2381	ยกบ้านเชียงชุมขึ้นเป็นเมืองสกลนคร
เลย	พ.ศ. 2396	ตั้งเมืองเลย
อำนาจเจริญ	พ.ศ. 2401	ยกบ้านค้อใหญ่ขึ้นเป็นเมืองอำนาจเจริญ
มหาสารคาม	พ.ศ. 2408	สถาปนาเมืองมหาสารคาม
อุดรธานี	พ.ศ. 2450	จัดตั้งเมืองอุดรธานี (ต่างจาก พ.ศ. 2436 ซึ่งเป็นปีตั้งศูนย์บัญชาการที่บ้านหมากแข้ง)
บึงกาฬ	พ.ศ. 2459	สร้างที่ว่าการอำเภอชัยบุรีแห่งใหม่ที่บึงกาญจน์ (ไม่ใช่ปีตั้งเมือง; จังหวัดตั้ง พ.ศ. 2554)

ปีตามหลักฐานประวัติศาสตร์ที่เลือกใช้ ไม่ใช่อายุแรกเริ่มของพื้นที่ และไม่ใช่ปีได้รับสถานะจังหวัดทุกแห่ง; พ.ศ. 2459 ของบึงกาฬเป็นปีสร้างที่ว่าการอำเภอ ไม่ใช่ปีสถาปนาเมือง

หมายเหตุ: กรณีศรีสะเกษใช้ปีตั้งเมืองขุขันธ์เดิม (พ.ศ. 2306) ส่วนเมืองศรีสะเกษแยกตั้งใน พ.ศ. 2325; นครราชสีมาใช้ช่วงรัชสมัยที่มีหลักฐานการสร้างเมืองใหม่ ไม่ใช่ปีสร้างเมืองที่ลงวันได้แน่ชัด ข้อมูลและข้อจำกัดอ่านต่อได้ในบทความด้านล่าง

เมืองเก่าก่อนระบบจังหวัด: ประวัติศาสตร์ที่ไม่ได้เริ่มพร้อมกัน

นครราชสีมามีรากจากเมืองโบราณบริเวณสูงเนิน ทั้งเมืองเสมาและเมืองโคราฆะปุระ ต่อมาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2199–2231) โปรดให้สร้างเมืองนครราชสีมาในบริเวณตัวเมืองปัจจุบัน การยก พ.ศ. 2011 มาเป็นปีสร้างเมืองปัจจุบันจึงไม่ตรงกับคำอธิบายประวัติศาสตร์ที่จังหวัดเผยแพร่ [1]

หนองบัวลำภูเกี่ยวข้องกับตำนานพระวอ–พระตา ซึ่งกล่าวถึงการสร้างนครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบานราว พ.ศ. 2302 ส่วนสุรินทร์มีเหตุการณ์ย้ายชุมชนมาตั้งที่บ้านคูประทายใน พ.ศ. 2306 ก่อนพัฒนาเป็นเมืองประทายสมันต์และได้รับชื่อเมืองสุรินทร์ใน พ.ศ. 2329 ทั้งสองพื้นที่จึงมี “ปีต้นกำเนิดชุมชน” และ “ปีได้ชื่อหรือสถานะเมือง” ที่ต้องแยกจากกัน [2][3]

กรณีศรีสะเกษซับซ้อนยิ่งกว่า เพราะมีทั้งเมืองขุขันธ์ซึ่งประวัติท้องถิ่นระบุการตั้งเมืองใน พ.ศ. 2306 และเมืองศรีสะเกษที่ตั้งขึ้นแยกต่างหากใน พ.ศ. 2325 ต่อมาจังหวัดขุขันธ์จึงเปลี่ยนชื่อเป็นจังหวัดศรีสะเกษใน พ.ศ. 2481 หากจะใช้ปีใดต้องบอกด้วยว่ากำลังกล่าวถึงเมืองขุขันธ์เดิม เมืองศรีสะเกษ หรือชื่อจังหวัดที่ใช้ในปัจจุบัน [4][22]

นครพนมมีประวัติผูกพันกับเมืองศรีโคตรบูรณ์และมรุกขนคร รวมถึงการเคลื่อนย้ายศูนย์กลางเมืองข้ามฝั่งแม่น้ำโขงก่อนจะใช้ชื่อนครพนม ทั้งนี้แหล่งข้อมูลราชการบางแห่งระบุปีของการย้ายเมืองและเปลี่ยนชื่อไม่ตรงกัน การอธิบายเป็นลำดับเหตุการณ์พร้อมแหล่งอ้างอิงจึงแม่นยำกว่าการชี้ปีเดียวว่าเป็น “ปีเกิดเมือง” [5][21]

เมืองสมัยธนบุรีและต้นรัตนโกสินทร์: การรวบรวมผู้คนและยกบ้านเป็นเมือง

ตามประวัติเมืองมุกดาหาร เจ้าจันทกินรีได้ตั้งเมืองบริเวณปากห้วยมุกริมโขงใน พ.ศ. 2313 ขณะที่กรุงธนบุรีมีการยกบ้านกุ่มฮ้างขึ้นเป็นเมืองร้อยเอ็ดใน พ.ศ. 2318 ซึ่งเป็นการฟื้นชื่อเมืองเก่า มิใช่การเริ่มต้นชุมชนจากศูนย์ อีกด้านหนึ่ง การรวบรวมผู้คนตั้งเมืองแปะใน พ.ศ. 2319 กลายเป็นต้นทางของเมืองบุรีรัมย์ในเวลาต่อมา [6][7][8]

เมื่อเข้าสู่สมัยรัตนโกสินทร์ มีหลักฐานการสถาปนาเมืองที่ระบุปีค่อนข้างชัด อุบลราชธานีถือวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2335 เป็นวันสถาปนาเมือง โดยยกบ้านห้วยแจระแมขึ้นเป็นเมืองอุบลราชธานี ต่อมา พ.ศ. 2336 บ้านแก่งสำโรงได้รับการยกฐานะเป็นเมืองกาฬสินธุ์ และ พ.ศ. 2340 บ้านบึงบอนได้รับการยกขึ้นเป็นเมืองขอนแก่น โดยมีเพียเมืองแพนเป็นเจ้าเมืองคนแรก [9][10][11]

เมืองที่เกิดจากการขยายตัวของชุมชนและความสัมพันธ์ทางการปกครองทยอยปรากฏขึ้นตามมา ได้แก่ เมืองยศสุนทรที่ยกบ้านสิงห์ท่าขึ้นเป็นเมืองใน พ.ศ. 2357 เมืองชัยภูมิที่เกี่ยวข้องกับการย้ายชุมชนมาตั้งบ้านหลวงและการได้รับชื่อเมืองในช่วง พ.ศ. 2365–2367 และเมืองหนองคายที่จัดตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2370 หลังเหตุการณ์สงครามกับเวียงจันทน์ [12][13][14]

ต่อมาเมืองสกลนครได้รับการสถาปนาเมื่อวันที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2381 เมืองเลยมีหลักฐานการตั้งเมืองใน พ.ศ. 2396 เมืองอำนาจเจริญได้รับการยกฐานะจากบ้านค้อใหญ่ใน พ.ศ. 2401 ซึ่งต่างจาก พ.ศ. 2393 ที่เกี่ยวข้องกับการอพยพเข้ามาตั้งชุมชน และเมืองมหาสารคามได้รับการสถาปนาเมื่อวันที่ 22 สิงหาคม พ.ศ. 2408 [15][16][17][18]

จากหัวเมืองสู่ระบบมณฑลเทศาภิบาลและจังหวัด

การปฏิรูปการปกครองในสมัยรัชกาลที่ 5 เป็นอีกจุดเปลี่ยนสำคัญ เมืองจำนวนมากเข้าสู่โครงสร้างมณฑล จังหวัด และอำเภอ ตัวอย่างชัดเจนคืออุดรธานี พ.ศ. 2436 เกี่ยวข้องกับการย้ายศูนย์บัญชาการมณฑลลาวพวนมาตั้งที่บ้านหมากแข้ง ขณะที่การใช้ชื่อและจัดตั้ง “เมืองอุดรธานี” อย่างเป็นทางการปรากฏใน พ.ศ. 2450 จึงไม่อาจใช้สองปีนี้แทนกันโดยไม่มีคำกำกับ [19]

ความต่อเนื่องของเมืองเดิมกับสถานะจังหวัดยิ่งเห็นชัดในจังหวัดที่ตั้งขึ้นใหม่ ยโสธรแยกเป็นจังหวัดใน พ.ศ. 2515 แต่เมืองยศสุนทรมีประวัติย้อนถึง พ.ศ. 2357 มุกดาหารตั้งเป็นจังหวัดใน พ.ศ. 2525 แต่เมืองมุกดาหารมีเรื่องราวย้อนถึง พ.ศ. 2313 ส่วนหนองบัวลำภูและอำนาจเจริญได้รับการจัดตั้งเป็นจังหวัดใน พ.ศ. 2536 แม้ต่างมีประวัติชุมชนหรือเมืองเดิมยาวนานกว่านั้น [12][6][2][17]

กรณีบึงกาฬอธิบายให้เห็นความต่างได้ชัดที่สุด เพราะ พ.ศ. 2459 ที่มักนำมาใส่ในตารางประวัติ เป็นปีเกี่ยวกับการสร้างที่ว่าการอำเภอชัยบุรีในบริเวณบึงกาญจน์ ไม่ใช่ปีสถาปนาเมืองในระบบหัวเมืองโบราณ ส่วนจังหวัดบึงกาฬจัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติที่มีผลบังคับเมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2554 [20][23]

ทำอย่างไรให้สื่อประวัติศาสตร์อ่านง่ายโดยไม่ผิดความหมาย

การเรียง 20 จังหวัดบนเส้นเวลาเดียวกันทำได้เพื่อสื่อภาพรวมพัฒนาการของภาคอีสาน แต่ควรให้ป้ายกำกับของแต่ละปีว่าเป็น “ตั้งเมือง” “ย้ายชุมชน” “เปลี่ยนชื่อเมือง” “ตั้งอำเภอ” หรือ “จัดตั้งจังหวัด” และควรใช้คำว่า “ราว” หรือ “ในสมัย” กับเหตุการณ์ที่ยังไม่มีปีแน่นอนหรือมีข้อมูลต่างกันระหว่างแหล่ง

โดยเฉพาะเมืองที่มีร่องรอยโบราณคดีและการอยู่อาศัยก่อนปีที่ระบุ การสถาปนาเมืองตามเอกสารปกครองไม่ได้หมายความว่าผู้คนเพิ่งเข้ามาอาศัยครั้งแรกในปีนั้น ความเก่าแก่ทางวัฒนธรรมของพื้นที่จึงไม่เท่ากับอายุของหน่วยการปกครอง

ถ้อยคำที่เหมาะสำหรับเผยแพร่จึงเป็น “ย้อนรอยปีสำคัญของการก่อตั้งเมืองและศูนย์กลางการปกครองที่พัฒนามาเป็น 20 จังหวัดอีสาน” พร้อมคำอธิบายว่าตัวเลขเป็นปีเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ต่างประเภทกัน ไม่ใช่ปีจัดตั้งจังหวัดตามกฎหมายทุกแห่ง

ท้ายที่สุด เรื่องราวของ 20 จังหวัดอีสานมิใช่การแข่งขันว่าเมืองใดเก่าแก่ที่สุด แต่สะท้อนการเคลื่อนย้ายผู้คน ภูมิศาสตร์ลุ่มน้ำ ความสัมพันธ์ระหว่างหัวเมือง และการปฏิรูประบบราชการที่ร่วมกันสร้างพื้นที่การปกครองและอัตลักษณ์ท้องถิ่นจนถึงปัจจุบัน

เอกสารและแหล่งข้อมูลอ้างอิง

หมายเหตุบรรณาธิการ: ข้อมูลนี้เรียบเรียงจากเอกสารประวัติจังหวัดของหน่วยงานราชการ และฐานข้อมูลทางวิชาการที่เปิดเผยออนไลน์เป็นหลัก ในกรณีที่ปีหรือเรื่องเล่าจากหลายแหล่งไม่ตรงกัน บทความระบุความแตกต่างไว้ เพื่อไม่เสนอเหตุการณ์ที่ยังเป็นข้อถกเถียงเป็นข้อยุติ